محمد مهدى ملايرى

138

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

تمضى صريمته و توقد رايه * عزمات جودرز و سورة بيب شرف تتابع كابرا عن كابر * كالرّمح انبوبا على انبوب « 1 » از اين خاندان نوبخت و پسرش ابو سهل و چند تن از پسران ابو سهل از بزرگان منجمين و از پيشگامان نقل علم نجوم به زبان عربى و به جهان اسلام بودند . چند تن از اين خاندان در ادب عربى به عنوان جمع‌كنندهء ديوان سه تن از شاعران معروف عرب يعنى ابو نواس ( 141 - 199 ) و بحترى ( 206 - 283 ) و ابن رومى ( 212 - 283 ) شناخته شده‌اند . و عده‌اى هم در كارهاى ديوانى معروف شدند ، كه از آن‌جمله بايد از ابو يعقوب اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت ( متوفى در 322 ) و پسرش ابو الفضل يعقوب و همچنين ابو طالب نوبختى و ابو الحسين على بن عباس ( 244 - 324 ) و پسرش ابو عبد اللّه الحسين ( متوفى در سال 326 ) نام برد . عده‌اى هم در علوم اسلامى شهرت يافتند و از علماى مذهب شيعهء اماميه و از پيشگامان علم كلام در اين مذهب گرديدند ، و اثرى بزرگ در استوار ساختن آن بر مبناى اصول كلامى داشتند ، از آن‌جمله يكى ابو محمد حسن بن موسى نوبختى ( متوفى در 300 يا 301 هجرى ) مؤلف كتاب « فرق الشيعة » و كتاب « الآراه و الديانات » است كه وى را نخستين كس شمرده‌اند كه در ملل و نحل كتابى بدين‌صورت تأليف كرده ، و ديگر شيخ ابو اسحق ابراهيم نوبختى مؤلف كتاب « الياقوت فى علم الكلام بمقتضى عقايد الشيعة الامامية » است كه بين علماى شيعه شهرتى تمام كسب كرده و شرحها و تفسيرهاى بسيار بر آن نوشته‌اند . و يكى از افراد اين خاندان يعنى ابو القاسم حسين بن روح نوبختى هم چنان كه ميدانيم از نوّاب خاص امام غائب بوده است . اين خاندان نام خود را از جدّ اعلاى خود نوبخت گرفته‌اند . نوبخت در روزگار منصور دومين خليفهء عباسى دانشمندى معروف در علوم نجوم و هيأت و يكى از كسانى بود كه منصور او را براى تعيين ساعت بناى بغداد و ترسيم آن در سال 144 هجرى برگزيد . هم‌چنين بناى شهر جديد بغداد با صوابديد او شروع گرديد . پسرش ابو سهل در خدمت منصور خليفهء عباسى بود ، و دوران هارون الرشيد را هم درك كرد ، و يكى از كسانى بود كه در بيت الحكمه يا خزانة الحكمه بغداد

--> ( 1 ) - در اين اشعار جودرز معرّب گودرز و بيب معرّب گيو است .